LIÊN KẾT WEBSITE

Văn hóa miền Trung

Di sản văn hóa

Quần thể Cố đô Huế

Bảo tàng CVCĐ Huế

CHÀO XUÂN NHÂM THÌN 2012

-----------------------------------------------------------

CON RỒNG TRONG MỸ THUẬT THỜI NGUYỄN

Rồng là một con vật huyền thoại, đứng đầu tứ linh (long - lân - quy - phụng) Theo sách Thuyết văn giải tự trong 389 loài bò sát có vảy thì rồng là loài đứng đầu và có sức mạnh vô song. Rồng là biểu tượng của sự sinh sôi mạnh mẽ, của phương Đông và của mùa xuân. Dưới thời quân chủ, rồng được suy tôn là biểu tượng của vương quyền, gắn liền với hình ảnh ông vua, là đỉnh cao của khái niệm quyền uy.

THỜI NGUYỄN

Con rồng xuất hiện trên trang phục cung đình triều Nguyễn rất đa dạng về hình thức, kiểu dáng, với những quy định rất nghiêm ngặt về số lượng, chất liệu và quy cách thể hiện. Rồng chỉ được thêu trên áo của vua và của hoàng thái tử, còn áo của hoàng tử chỉ được thêu con mãng, một biến thể thứ cấp của rồng.

NHỮNG CON RỒNG LAI

Rồng là đề tài trang trí rất phong phú trên đồ sứ ký kiểu, với các đồ án: lưỡng long tranh châu, lưỡng long triều nhật, long hý thủy, hồi long, viên long, long truy, long phụng, long lân, long thọ, long vân khánh hội... Những họa tiết rồng này đã được các họa sĩ người Việt, như các họa sĩ trong Họa tượng cục thời Nguyễn, thể hiện trên giấy. Thợ vẽ người Hoa nhìn vào hình mẫu rồi tái hiện trên đồ sứ. Từ đó mới sinh ra “những con rồng lai”, nghĩa là những con rồng “nửa Việt, nửa Hoa”.

(Trần Đức Anh Sơn trả lời Văn hóa Quảng Nam)

Quảng Nam là một “xứ” - xứ Quảng, cũng như xứ Huế, xứ Nghệ, xứ Thanh… Mỗi xứ là một vùng văn hóa với những di sản văn hóa đồ sộ và các giá trị văn hóa đặc trưng mang bản sắc riêng. Từ góc độ nghiên cứu lịch sử và văn hóa, đối với vùng văn hóa xứ Quảng, tôi quan tâm đến 5 hình thái biểu hiện cụ thể của xứ này là: văn hóa Sa Huỳnh, văn hóa Champa, văn hóa của các dân tộc thiểu số bản địa và văn hóa của lưu dân người Việt trên vùng đất Quảng Nam xưa và văn hóa dân gian của người Quảng.

ĂN TẾT NHẬT, NHỚ TẾT HUẾ

Lần đầu tiên tôi phải ăn Tết xa nhà là khi sang Nhật tu nghiệp. Không ăn Tết âm lịch như các nước “đồng văn” Trung Quốc, Hàn Quốc và Việt Nam, người Nhật Bản ăn Tết dương lịch như các nước phương Tây. Vì thế, Tết của người Nhật rơi vào dịp đầu đông, khi những bông tuyết đầu mùa đã bắt đầu rơi trong tiết trời buốt giá và hoàn toàn không có cái gọi là “Tết đến, xuân về” như ở Việt Nam.

PHỦ ĐỆ - NƠI LƯU GIỮ HUẾ XƯA

Du khách đến Huế, ít ai chú ý đến những phủ đệ của các ông hoàng bà chúa, nằm xen giữa phố thị đông đúc hoặc lẩn khuất nơi thôn dã ở vùng ngoại ô, với những bức tường phủ rêu và những cánh cửa đóng kín quanh năm, như muốn che đậy một thế giới riêng tư của lớp người đã đem đến cho Huế một tính cách không giống ai: tính cách mệ.

TRẦU CAU VƯƠNG GIẢ

Ăn cau trầu là một tập tục lâu đời, là phần quan trọng làm nên văn hóa giao tiếp của người Việt ngày trước, bởi lẽ “Miếng trầu là đầu câu chuyện”, và bởi trầu cau còn là biểu tượng của hạnh phúc đôi lứa: “Trầu vàng nhá với cau xanh. Duyên em sánh với tình anh tuyệt vời”. Có lẽ vì thế mà người Việt trước đây dường như ai cũng biết và cũng thích ăn cau trầu.

NHỮNG BỘ ĐỒ TRÀ THỜI NGUYỄN

Người Việt có một nền “văn hóa uống trà”, tuy không đến mức nâng thành Trà đạo (Chado) như người Nhật, nhưng nền “văn hóa” ấy có từ lâu đời, rất phong phú và độc đáo. Dưới thời Nguyễn (1802 - 1945), uống trà đã trở thành một lạc thú tao nhã, rất được giới quý tộc, quan lại và thức giả ưa chuộng.

MÀU VÀNG TRONG TRANG PHỤC CUNG ĐÌNH HUẾ

Dưới thời phong kiến, màu vàng là màu dành riêng cho nhà vua: các tờ chiếu mệnh của vua ban đều dùng thứ giấy long đằng có màu vàng; chỉ các thứ vật dụng, trang sức, trang phục... của vua mới được dùng màu vàng, còn thường dân thì không được sử dụng sắc màu này vì bất kỳ lý do gì.

LỄ HỘI CUNG ĐÌNH HUẾ VÀ VẤN ĐỀ BẢO TỒN

VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ ĐỂ PHỤC VỤ

CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN VĂN HÓA

VÀ DU LỊCH Ở THỪA THIÊN HUẾ

Cùng với việc xây dựng bộ máy cai trị theo chế độ phong kiến trung ương tập quyền ở Huế, các vua triều Nguyễn, đứng đầu là vua Gia Long (1802 - 1820), đã thiết lập một chế độ lễ nghi phong phú, bài bản, chặt chẽ và tổ chức thực thi trong suốt thời gian tồn tại của vương triều này. Những lễ nghi này, thường được gọi là lễ hội cung đình triều Nguyễn hay lễ hội cung đình Huế, là một phần của văn hóa cung đình Huế, một trong hai thành tố hợp thành nền văn hóa Huế, và là thành tố quan trọng nhất tạo nên bản sắc văn hóa Huế, làm cho văn hóa Huế khác biệt so với văn hóa của các địa phương khác ở Việt Nam.

NƯỚC MẮM TRONG LỊCH SỬ

VÀ VĂN HÓA CỦA NGƯỜI VIỆT

Nước mắm là món “quốc hồn, quốc túy” của người Việt, là thứ làm cho ẩm thực Việt phân biệt với phần còn lại của ẩm thực thế giới. Có lẽ vì thế mà “tín đồ nước mắm” gốc Việt đã lớn tiếng khẳng định “nước mắm là sản phẩm ‘riêng có’ của người Việt”! Ngày tư ngày Tết, nhân lúc rảnh rỗi, lục tìm sử liệu để xem xét tính thực hư của nhận định trên, bất ngờ phát hiện nhiều điều thú vị về thứ nước chấm trứ danh này của người Việt.

NGHĨ VỀ GIAO THÔNG DU LỊCH Ở HUẾ

Đến thăm Kyoto, du khách rất ấn tượng bởi sự tiện lợi và dễ dàng trong việc tiếp cận các di tích, danh thắng, điểm du lịch… nhờ hệ thống giao thông thuận tiện và hiện đại. Du khách có thể sử dụng tàu điện ngầm, xe bus, taxi, thậm chí xe đạp, để đi đến các điểm tham quan; có thể đi theo đoàn hay đi cá nhân; có hướng dẫn viên du lịch đi cùng hay tự mình khám phá Kyoto…

NGẮM “CHIẾC CẦU BẮC QUA BẦU TRỜI”

Trong vùng vịnh Miyazu ở phía bắc cố đô Kyoto có thắng cảnh nổi tiếng, tên là Amanohasidate (Thiên kiều lập), nghĩa là “chiếc cầu bắc qua bầu trời”. Amanohasidate, cùng với Matsushima ở gần thành phố Sendai và Miyajima ở gần thành phố Hiroshima, được người Nhật tôn vinh là Nihonsankei.

HOÀNG THÁI HẬU CUỐI CÙNG

CỦA VƯƠNG TRIỀU NGUYỄN

Bà là Đoan Huy hoàng thái hậu Hoàng Thị Cúc, thân mẫu của vua Bảo Đại, vị vua cuối cùng của vương triều Nguyễn. Cuộc đời của bà thật lắm thăng trầm, như chính vận mệnh của triều đại mà bà từng là một vương phi, trước khi trở thành bà hoàng thái hậu cuối cùng của vương triều ấy. Đức Từ Cung xuất thân trong một gia đình quan lại cấp thấp, có một thuở niên thiếu khó khăn nên ít được học hành. Hoàn cảnh đưa đẩy khiến bà trở thành một vương phi được vua Khải Định sủng ái, rồi thành một bà hoàng thái hậu đầy quyền uy trong buổi mạt kỳ của một triều đại phong kiến.

HỒI SINH CỔ VẬT VIỆT

Vũ Kim Lộc là một nhà kinh doanh và nghiên cứu nghề kim hoàn, đồng thời là sưu tập cổ vật có tiếng ở Thành phố Hồ Chí Minh. TS. Phạm Quốc Quân là Giám đốc Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Việt Nam. Hai con người có hoàn cảnh xuất thân và nghề nghiệp rất khác nhau ấy đã hợp tác với nhau suốt 11 tháng ròng để phục hồi 4 bảo vật của triều Nguyễn.

GIAN NAN HỒI HƯƠNG CỔ VẬT

Là một người từ công tác trong ngành bảo tồn, bảo tàng ở Huế suốt 18 năm, tôi rất quan tâm đến việc “hồi hương” cổ vật Việt Nam nhưng cũng thấy rằng đây là nhiệm vụ bất khả thi trong hoàn cảnh hiện nay. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này: thứ nhất là do Việt Nam chưa có hành lang pháp lý cho phép các tổ chức và cá nhân tham gia đấu giá cổ vật ở nước ngoài; thứ hai là do kinh phí hạn hẹp; thứ ba là do chúng ta có quá ít thông tin về các cuộc đấu giá và rao bán cổ vật Việt Nam ở nước ngoài.

TRANG SỨC CỦA QUYỀN UY VÀ ÂN THƯỞNG

Hình ảnh các vị vua, hoàng hậu, hoàng tử… triều Nguyễn trên các bức ảnh chụp vào đầu thế kỷ XX thường được thể hiện trong trang phục triều hội, với các “phụ kiện” như cân đai, hia, mão và các món trang sức bằng vàng, ngọc và đá quý rất độc đáo. Tùy theo chất liệu và hình dáng, những món trang sức này được gọi là kim bài, kim khánh, kim bội và ngọc bội. Đó không phải là thứ trang sức thông thường của vua chúa, quý tộc hay đình thần, mà là những phục trang thể hiện danh phận, quyền uy và vinh hạnh của người phục sức.

CHUNG ƯỚC MƠ VỀ BẢO TÀNG VĂN HÓA BIỂN

Tetsuya Yasuda là một kiến trúc sư nhưng Yasuda rất quan tâm đến tàu thuyền và lĩnh vực đóng thuyền, đặc biệt là tàu thuyền cổ. Ông bỏ ra hàng chục năm trời sưu tầm các mẫu tàu thuyền cổ, các sách vở viết về lịch sử tàu thuyền và các kiểu tàu thuyền trên thế giới, đã đi thăm hàng chục bảo tàng tàu thuyền ở trong và ngoài Nhật Bản.

HOÀNG SA TRÊN NHỮNG TẤM BẢN ĐỒ CỔ

CỦA PHƯƠNG TÂY

Trên những tấm bản đồ cổ của phương Tây, quần đảo Hoàng Sa luôn được thể hiện bằng hình vẽ ở trong vùng biển Đông của nước ta, với kinh tuyến và vĩ tuyến khá chính xác, và được ghi danh là: Paracel Islands, Paracel, Paracels, Pracel, Parcels, Paracelso... tùy theo ngôn ngữ của từng nước phương Tây. Còn vùng bờ biển Quảng Nam - Quảng Ngãi, song song với quần đảo Hoàng Sa thì được ghi nhận là Costa da Paracel (bờ biển Hoàng Sa).

QUỐC GIA BIỂN VÀ

CHÍNH SÁCH BẢO TỒN VĂN HÓA BIỂN

Tại sao một đất nước có hơn 3.200 km bờ biển với khoảng 29 triệu dân cư có cuộc sống gắn liền với biển; một đất nước với địa hình có nhiều sông rạch, có đầm phá, ao hồ dày đặc, phân bố trên hầu khắp lãnh thổ, có bờ biển trải dọc suốt chiều dài đất nước và đời sống của người dân luôn gắn liền với sông nước, biển cả từ bao đời nay; một đất nước mà thuyền bè không chỉ giữ vai trò quan trọng trong giao thông, thương mãi, mà còn hiện diện trong đời sống văn hóa và tâm thức của cộng đồng từ hàng ngàn năm nay. Vậy mà chủ nhân của đất nước ấy lại mang tâm lý “e ngại biển khơi”? Đây là một vấn đề rất đáng suy ngẫm.

TÔN VINH HÌNH TƯỢNG VÚ PHỤ NỮ

MỘT SÁNG TẠO VĂN HÓA CHĂMPA

Ngày nay, đến thăm Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, du khách bắt gặp khá nhiều những tượng nữ thần Uma, Laskmi, Tara được thể hiện với bầu ngực căng tròn và đặc biệt không khỏi sững sờ trước hình ảnh những chiếc vú đã được thể hiện một cách thanh tú ở vị trí các đài thờ trang trọng hoặc ở vị trí thay thế cho biểu tượng nữ tính yoni đặt dưới linga hoặc tượng thần.

HUYỀN THOẠI VÀNG CHAMPA

Vương quốc Champa đã kết thúc vai trò lịch sử của mình từ hàng trăm năm nay, nhưng huyền thoại về các kho vàng khổng lồ của người Chăm trên dải đất miền Trung Việt Nam thì vẫn được lưu truyền, không chỉ trong ký ức dân gian, mà cả trong những công trình khảo cứu nghiêm túc của các nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, có hay không các kho vàng Champa vẫn là “một câu hỏi lớn, chưa lời đáp”.

BỘ TRANG SỨC CỦA MỘT VƯƠNG PHI

THỜI CHÚA NGUYỄN

Một ngày, tôi vào Sài Gòn, ghé nhà Vũ Kim Lộc, anh khoe với tôi bộ ảnh chụp những món trang sức bằng vàng, và bảo: “Đây là những cổ vật bằng vàng đầu tiên của thời chúa Nguyễn mà tôi tận mắt chứng kiến. Theo tôi, đây là trang sức của một bà phi đời chúa Nguyễn Phúc Khoát”. Bộ trang sức gồm một cái bác sơn bằng vàng để gắn trên chiếc mũ của các bậc vua chúa; 12 chiếc trâm hoa; 1 chiếc trâm phượng và 2 chiếc vòng tay, đều làm bằng vàng, gắn đá quý. Tất cả đều rất tinh xảo và sang trọng.

CỔ VẬT VIỆT NAM ĐỔI CHIỀU DÒNG CHẢY

Trước khi Luật Di sản Văn hóa ra đời vào năm 2001, mọi hình thức buôn bán cổ vật đều là bất hợp pháp. Tuy nhiên, hoạt động buôn bán trái phép cổ vật ở Việt Nam vẫn luôn sôi động và không hề ngừng nghỉ. Hà Nội và Sài Gòn là hai “vựa” thu mua cổ vật từ các tỉnh thành trong nước. Từ đây, cổ vật Việt Nam sẽ được “mông má” và được áp khung giá mới rồi “xuất” đi khắp thế giới.

TRANH QUÝ CỦA VIỆT NAM Ở NƯỚC NGOÀI:

RẤT KHÓ HỒI HƯƠNG

Ngày 24/11/2010, nhà đấu giá Drouot ở Paris (Pháp) tổ chức phiên đấu giá 228 tác phẩm nghệ thuật, gồm cả tranh và tượng. Trong đó có bức tranh sơn dầu Déclin du jour (Chiều tà), do vua Hàm Nghi (1871-1944) vẽ vào năm 1915 trong thời gian ông bị thực dân Pháp bắt đi lưu đày tại Algeria. Đây là lần đầu tiên một tác phẩm của vua Hàm Nghi được đem ra đấu giá.

CHÍNH CUNG VÀ ĐỒ SỨ NỘI PHỦ THỊ TRUNG

THỜI CHÚA TRỊNH

Vương phủ của chúa Trịnh nằm ở phía nam thành Thăng Long, gần hồ Hoàn Kiếm và Đại hồ. Trong vương phủ của chúa Trịnh, Chính cung gồm 3 quần thể kiến trúc được giới hạn trong 3 vòng thành riêng biệt. Mỗi quần thể cung điện đảm nhiệm một chức năng riêng, phục vụ các nhu cầu: cai trị quốc gia, thờ cúng tổ tiên và ăn ở, nghỉ ngơi của các chúa Trịnh.

ĐỒ SỨ TẾ TỰ HIỆU ĐỀ

KHÁNH XUÂN THỊ TẢ VÀ NỘI PHỦ THỊ HỮU

“Chính cung miếu thờ các vị chúa Trịnh, Hữu cung miếu thờ 2 vị Lương Mục vương và Tấn Quang vương. Năm Nhâm dần đời Cảnh Hưng, Tĩnh vương đổi tên Chính cung miếu gọi là Thái miếu, truy tôn hiệu cho 2 vương, rước vào thờ chung ca ở Thái miếu vào hàng chiêu, hàng mục”.

ĐÔNG CUNG VÀ ĐỒ SỨ NỘI PHỦ THỊ ĐÔNG

Đông cung là nơi ở của các thế tử, người sẽ được kế vị ngôi chúa Trịnh. Theo đó, trong khoảng thời gian từ 13 đến 16 tuổi, người được chúa Trịnh lựa chọn để truyền ngôi, sẽ được tấn phong thế tử và được vào ở tại Đông cung ở bên trong phủ chúa Trịnh.

ĐỒ SỨ NỘI PHỦ THỊ HỮU

VÀ ĐỒ SỨ NỘI PHỦ THỊ ĐOÀI

TRONG HẬU CUNG PHỦ CHÚA TRỊNH

Thời chúa Trịnh, Hậu cung là nơi ở của các vương phi trong phủ chúa. Dưới đời Tĩnh Đô vương Trịnh Sâm, Hậu cung gồm sáu cung điện: Hữu cung dành cho Chính phi Hoàng Thị Ngọc Phương; Đoài cung danh cho Tuyên phi Đặng Thị Huệ, bốn cung còn lại là nơi ở của bà phi tần hạng dưới.

BA KHẨU SÚNG THẦN CÔNG HÀ LAN

Ở BẢO TÀNG CỔ VẬT CUNG ĐÌNH HUẾ

Trong những lần về Huế, ghé thăm BTCVCĐ Huế, tôi rất quan tâm đến nguồn gốc, lại lịch của 3 khẩu thần công này nhưng chưa có điều kiện khảo cứu kỹ. Dịp may ấy đã đến khi tôi có cơ hội tiếp cận với những tài liệu lưu trữ của Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) và đã tìm được lai lịch của 3 khẩu súng đặc biệt này.

ĐỒ SỨ KÝ KIỂU THỜI CHÚA TRỊNH

Đồ sứ ký kiểu thời chúa Trịnh là những đồ sứ men trắng vẽ lam được chế tác tại ngự diêu ở Cảnh Đức Trấn (tỉnh Giang Tây, Trung Quốc) theo đặt hàng của chúa Trịnh. Đó là dòng đồ sứ có chất lượng hảo hạng: xương sứ thật trắng, hoa văn, họa tiết được vẽ bằng màu lam thượng hạng ở dưới lớp men trong và bóng láng. Hiệu đề trên các món đồ sứ này được viết bằng màu lam dưới lớp men phủ trong suốt, riêng hiệu đề Nội phủ thị đoài thì được khắc nổi trên nền men trắng.

ĐỘC ĐÁO CHỢ VIỀNG

Vùng quê Nam Định, đất thuần nông trồng lúa nước, đất Sơn Nam Hạ xưa rất phổ biến bài ca đồng dao mỗi độ xuân về: “Mồng một chơi nhà. Mồng hai chơi ngõ. Mồng ba chơi đình. Mồng bốn chơi chợ Quả Linh. Mồng năm chợ Trình. Mồng sáu chợ Gôi. Đến ngày mồng bẩy nghỉ ngơi. Bước sang mồng tám đi chơi chợ Viềng. Chợ Viềng năm có một phiên. Chiếc nón em đội cũng tiền anh mua”

Độc giả muốn đọc thêm các bài khác,

mời vào các thư mục bên trong

Musée Khai Dinh xưa

Bảo tàng Cổ vật

Cung đình Huế nay